Από την αιματοχυσία του 1989 στον αλγοριθμικό έλεγχο της Κίνας

Η Κίνα απέδειξε ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν οδηγεί αναγκαστικά στη δημοκρατία. Μετά τις μεταρρυθμίσεις του Ντενγκ Σιάο Πινγκ, η χώρα ενσωμάτωσε την αγορά στην οικονομία της χωρίς να επιτρέψει πολιτικό πλουραλισμό. Το Κομμουνιστικό Κόμμα διατήρησε το μονοπώλιο της εξουσίας και οικοδόμησε ένα σύστημα που συνδυάζει οικονομική ισχύ με αυστηρό έλεγχο της δημόσιας ζωής.

Από την καταστολή των διαδηλώσεων του 1989 έως τον περιορισμό της αυτονομίας του Χονγκ Κονγκ, η εξουσία αντιμετωπίζει τη μαζική πολιτική αμφισβήτηση ως απειλή που πρέπει να εξουδετερωθεί. Σήμερα, δίπλα στην αστυνομική και δικαστική καταστολή, λειτουργεί ένας ψηφιακός μηχανισμός που επιτηρεί, φιλτράρει και περιορίζει όσα μπορούν να ειπωθούν και να οργανωθούν.

1. Από την Τιεν Αν Μεν στο Χονγκ Κονγκ

Τα γεγονότα του Πεκίνου και του Χονγκ Κονγκ δεν είναι τα μόνα επεισόδια πολιτικής αμφισβήτησης. Φανερώνουν, όμως, ένα σταθερό μοτίβο: όταν η διεκδίκηση ελευθεριών απειλεί τον έλεγχο του Κόμματος, η απάντηση είναι καταστολή και περιορισμός της δημόσιας μνήμης.

Η καταστολή των διαδηλώσεων του 1989

Την άνοιξη του 1989, μετά τον θάνατο του πρώην ηγέτη Χου Γιαομπάνγκ, φοιτητές, εργαζόμενοι και κάτοικοι του Πεκίνου βγήκαν στους δρόμους. Ζητούσαν πολιτικές μεταρρυθμίσεις, ελευθερία έκφρασης και αντιμετώπιση της διαφθοράς. Οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν και σε άλλες πόλεις. Η ηγεσία διχάστηκε, αλλά τελικά επέλεξε να επιβάλει την τάξη με στρατιωτική ισχύ αντί να διαπραγματευτεί ουσιαστικές πολιτικές αλλαγές.

Τη νύχτα της 3ης προς την 4η Ιουνίου, ο στρατός προχώρησε στο Πεκίνο με τεθωρακισμένα και πραγματικά πυρά. Άνθρωποι σκοτώθηκαν στους δρόμους γύρω από την πλατεία, καθώς τα στρατεύματα άνοιξαν πυρ για να διαλύσουν τις διαδηλώσεις. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών παραμένει άγνωστος· οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από εκατοντάδες έως χιλιάδες. Η βία έβαλε τέλος στις κινητοποιήσεις, αλλά και στην προσδοκία ότι η οικονομική μεταρρύθμιση θα συνοδευόταν από πολιτικό άνοιγμα. Έκτοτε, το Κόμμα περιόρισε συστηματικά τη δημόσια συζήτηση για την καταστολή. [1]

Το Κίνημα της Ομπρέλας και οι διαδηλώσεις του 2019

Το 2014, κάτοικοι του Χονγκ Κονγκ διαμαρτυρήθηκαν για το εκλογικό πλαίσιο που είχε ορίσει το Πεκίνο: ο επικεφαλής της διοίκησης θα εκλεγόταν με καθολική ψηφοφορία, αλλά οι υποψήφιοι θα περνούσαν πρώτα από επιτροπή υποψηφιοτήτων. Για τους επικριτές, αυτό δεν ήταν ουσιαστική επιλογή, αλλά ένας τρόπος να ελεγχθεί ποιος μπορούσε να διεκδικήσει την εξουσία. Το Κίνημα της Ομπρέλας κατέλαβε κεντρικούς δρόμους για 79 ημέρες, διεκδικώντας πραγματική πολιτική συμμετοχή.

Το 2019, οι διαδηλώσεις ξέσπασαν με αφορμή νομοσχέδιο που θα επέτρεπε την έκδοση υπόπτων στην ηπειρωτική Κίνα. Οι φόβοι ότι η διαδικασία θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για πολιτικές διώξεις ένωσαν ένα ευρύ μέρος της κοινωνίας. Στις 16 Ιουνίου, οι διοργανωτές υπολόγισαν τη συμμετοχή σε σχεδόν δύο εκατομμύρια· η αστυνομία έδωσε πολύ χαμηλότερο αριθμό. Για μήνες, οι δρόμοι έγιναν πεδίο σύγκρουσης, με εκτεταμένη χρήση δακρυγόνων και βίας από την αστυνομία, αλλά και βίαια επεισόδια από μέρος των διαδηλωτών.

Η πανδημία περιόρισε τις μαζικές συγκεντρώσεις το 2020. Την ίδια περίοδο, το Πεκίνο επέβαλε τον Νόμο για την Εθνική Ασφάλεια στο Χονγκ Κονγκ, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 30 Ιουνίου. Οι ευρείες διατάξεις του επέτρεψαν νέες διώξεις για πράξεις που οι αρχές χαρακτήριζαν απειλές κατά της εθνικής ασφάλειας. Ακολούθησαν συλλήψεις ακτιβιστών, διώξεις δημοσιογράφων και το κλείσιμο της Apple Daily το 2021. Η χρονική σύμπτωση της πανδημίας και της νομοθεσίας είναι σαφής· η απόδοση πρόθεσης για τα υγειονομικά μέτρα χρειάζεται ξεχωριστή τεκμηρίωση. Το πολιτικό αποτέλεσμα, ωστόσο, ήταν καθαρό: ο χώρος για οργανωμένη αντιπολίτευση συρρικνώθηκε δραστικά.

2. Η λήθη ως εργαλείο εξουσίας

Στην ηπειρωτική Κίνα, η δημόσια αναφορά στις διαδηλώσεις του 1989 και στην αιματηρή καταστολή τους υπόκειται σε αυστηρή λογοκρισία, ιδίως γύρω από την επέτειο της 4ης Ιουνίου. Αναρτήσεις αφαιρούνται, αναζητήσεις περιορίζονται και ακόμη και συμβολικές αναφορές ελέγχονται. Έτσι, το κράτος δεν περιορίζει μόνο την ενημέρωση για το παρελθόν· δυσκολεύει και τη μετάδοση της μνήμης από γενιά σε γενιά. Η λογοκρισία δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν ξεχάσει. Σημαίνει ότι η δημόσια μνήμη γίνεται επικίνδυνη πράξη και η σιωπή επιβάλλεται ως όρος ασφάλειας.

3. Ο ψηφιακός μηχανισμός ελέγχου

Το «Μεγάλο Ψηφιακό Τείχος» αποκλείει πολλές ξένες υπηρεσίες, ενώ οι κινεζικές πλατφόρμες λειτουργούν υπό αυστηρές κρατικές απαιτήσεις. Ο έλεγχος δεν είναι ένα μαγικό σύστημα που βλέπει τα πάντα· είναι ένα πλέγμα νόμων, επιτήρησης, αυτολογοκρισίας και τεχνικής διαχείρισης περιεχομένου. Ακριβώς αυτή η πολυεπίπεδη λειτουργία το κάνει αποτελεσματικό: η πλατφόρμα αφαιρεί περιεχόμενο, ο χρήστης μαθαίνει να αποφεύγει ορισμένα θέματα και η απειλή κυρώσεων αποθαρρύνει την οργάνωση πριν αυτή γίνει ορατή.

Η Κίνα έχει θεσπίσει κανόνες για τις υπηρεσίες σύστασης περιεχομένου και για τις υπηρεσίες παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης. Οι κανόνες αυτοί εντάσσουν την τεχνολογία σε ένα σύστημα πολιτικού ελέγχου και υποχρεώνουν τις πλατφόρμες να διαχειρίζονται το περιεχόμενο σύμφωνα με τις κρατικές απαιτήσεις. Δεν χρειάζεται να ισχυριστούμε ότι κάθε ανάρτηση εξετάζεται από AI σε χιλιοστά του δευτερολέπτου για να δούμε τον κίνδυνο: όταν η λογοκρισία ενσωματώνεται στις ίδιες τις ψηφιακές υποδομές, η διάδοση της αμφισβήτησης μπορεί να περιοριστεί γρήγορα και αδιαφανώς.

Ο έλεγχος δεν ασκείται μόνο με διαγραφή. Αναρτήσεις μπορεί να αφαιρεθούν, να μπλοκαριστούν από αναζητήσεις ή να χάσουν τη δυνατότητα να φτάσουν σε ευρύτερο κοινό. Η λεγόμενη «αόρατη υποβάθμιση» είναι δύσκολο να αποδειχθεί σε κάθε περίπτωση, αλλά η αδιαφάνεια των πλατφορμών λειτουργεί από μόνη της αποτρεπτικά: ο χρήστης δεν ξέρει αν τον αγνοούν οι άλλοι ή αν το περιεχόμενό του έχει περιοριστεί. Έρευνες έχουν δείξει ότι η λογοκρισία εστιάζει ιδιαίτερα σε περιεχόμενο που μπορεί να διευκολύνει συλλογική δράση. Αυτό είναι πιο απειλητικό για την εξουσία από μια μεμονωμένη κριτική ανάρτηση.

Έρευνες για τα κινεζικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν καταγράψει οργανωμένες κρατικές εκστρατείες αναρτήσεων. Συχνά, οι αναρτήσεις αυτές δεν επιχειρούν να αντικρούσουν τους επικριτές· προωθούν θετικά ή πατριωτικά θέματα και μετατοπίζουν το αντικείμενο της δημόσιας συζήτησης. Η προπαγάνδα δεν χρειάζεται πάντα να πείσει. Αρκεί συχνά να πλημμυρίσει τον δημόσιο χώρο με θόρυβο, ώστε η κριτική να δυσκολεύεται να συγκεντρώσει προσοχή.

Η «κοινωνική βαθμολόγηση» δεν είναι ένα ενιαίο σκορ που αποδίδεται σε κάθε πολίτη. Είναι ένα ευρύτερο πλαίσιο συλλογής και αξιοποίησης στοιχείων συμμόρφωσης με νόμους, κανονισμούς και δικαστικές αποφάσεις. Διαφορετικές κρατικές υπηρεσίες και περιοχές τηρούν μητρώα, καταλόγους και συστήματα αξιολόγησης, κυρίως για επιχειρήσεις, αλλά και για συγκεκριμένες κατηγορίες πολιτών. Όποιος ενταχθεί σε κατάλογο «αναξιόπιστων» βάσει συγκεκριμένων κανόνων μπορεί να υποστεί δημόσια διαπόμπευση ή διοικητικούς περιορισμούς· για παράδειγμα, ορισμένοι οφειλέτες που δεν εκτελούν δικαστικές αποφάσεις μπορεί να αποκλειστούν από την αγορά αεροπορικών ή τρένων υψηλής ταχύτητας. Έτσι λειτουργεί ως εργαλείο διακυβέρνησης και πειθαρχίας: η καταγραφή παραβάσεων, η ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ υπηρεσιών και οι πιθανές συνέπειες ενθαρρύνουν τη συμμόρφωση και δημιουργούν πίεση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πολιτική κριτική μειώνει αυτομάτως κάποιο σκορ· σημαίνει ότι ένα αδιαφανές και διευρυνόμενο πλέγμα αξιολόγησης μπορεί να ενισχύσει τον κρατικό έλεγχο της συμπεριφοράς.

4. Η αντίσταση της καθημερινής ζωής

Οι νέοι αντιμετωπίζουν υψηλές προσδοκίες, έντονο ανταγωνισμό και σοβαρές δυσκολίες στην αγορά εργασίας. Όροι όπως Tangping («ξαπλώνω ανάσκελα») και Bailan («τα παρατάω» ή «αφήνω τα πράγματα να χειροτερέψουν») εκφράζουν την απογοήτευση ορισμένων απέναντι στην πίεση για αδιάκοπη εργασία και κοινωνική άνοδο. Δεν αποτελούν ενιαία οργανωμένη απεργία, αλλά δείχνουν ότι η συμμόρφωση δεν ισοδυναμεί πάντα με συναίνεση. Η αποστασιοποίηση μπορεί να γίνει μια σιωπηλή μορφή άρνησης, ακόμη κι όταν δεν μετατρέπεται σε πολιτικό κίνημα.

Η γήρανση και η μείωση του πληθυσμού είναι μετρήσιμες προκλήσεις: τα επίσημα στοιχεία για το 2024 καταγράφουν πληθυσμιακή μείωση και αύξηση του ποσοστού των πολιτών άνω των 60 ετών. Η δημογραφία δεν είναι «ωρολογιακή βόμβα» που θα ανατρέψει από μόνη της το καθεστώς. Είναι, όμως, πίεση που δυσκολεύει την οικονομική και κοινωνική διαχείριση και αποκαλύπτει τα όρια μιας πολιτικής που ζητά διαρκή πειθαρχία χωρίς να μπορεί να εγγυηθεί διαρκή ευημερία.

5. Ρωγμές χωρίς βέβαιη έκβαση

Η κρατική λογοκρισία είναι ισχυρή, αλλά δεν εξαφανίζει τις αντιφάσεις που προσπαθεί να κρύψει. Η δημογραφική συρρίκνωση, οι δυσκολίες στην αγορά εργασίας και η επιβράδυνση της οικονομίας πιέζουν την υπόσχεση ότι η πολιτική υπακοή θα ανταμείβεται με συνεχή άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Καμία από αυτές τις πιέσεις δεν εγγυάται δημοκρατική αλλαγή. Δείχνουν, όμως, ότι η σταθερότητα που επιβάλλεται με έλεγχο δεν είναι το ίδιο με τη συναίνεση.

• Δημογραφική πίεση: Η γήρανση του πληθυσμού και οι λιγότερες γεννήσεις δυσκολεύουν τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας και περιορίζουν το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό.
• Οικονομική πίεση: Όταν η ανάπτυξη επιβραδύνεται και οι νέοι δυσκολεύονται να βρουν εργασία, το κράτος δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη την κοινωνική ανοχή. Η οικονομική δυσαρέσκεια δεν οδηγεί αυτόματα σε πολιτική μεταρρύθμιση, αλλά αυξάνει το κόστος της μονομερούς επιβολής.
• Κοινωνική και ψηφιακή αντίδραση: Οι πολίτες επινοούν νέους τρόπους να επικοινωνούν, να θυμούνται και να παρακάμπτουν τη λογοκρισία. Η ευρηματικότητα αυτή δεν καταργεί την επιτήρηση· αποδεικνύει όμως ότι κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να εξασφαλίσει πλήρη έλεγχο της κοινωνίας.

6.Συμπέρασμα

Η κινεζική λογοκρισία δεν είναι απλώς μια λίστα απαγορευμένων λέξεων. Είναι πολιτική αρχιτεκτονική: από τη βία του 1989 έως τις σημερινές διώξεις και τον έλεγχο των ψηφιακών πλατφορμών, στόχος είναι να αποτραπεί η αμφισβήτηση πριν αποκτήσει κοινό και οργανωμένη δύναμη. Η τεχνολογία κάνει αυτόν τον έλεγχο πιο διακριτικό, διαρκή και δύσκολο να αμφισβητηθεί. Δεν τον κάνει, όμως, αλάθητο. Το τίμημα της «σταθερότητας» είναι η συστηματική περιστολή της ελευθερίας του λόγου και της δυνατότητας των πολιτών να καθορίζουν συλλογικά το μέλλον τους.

Πηγές

[1] U.S. Department of State, “Tiananmen Square, 1989” — https://history.state.gov/milestones/1989-1992/tiananmen-square

[2] UK House of Commons Library, “Universal suffrage to elect the next Chief Executive of Hong Kong in 2017: a legal primer” — https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn06990/

[3] The Washington Post, κάλυψη της πορείας της 16ης Ιουνίου 2019 και της εκτίμησης των διοργανωτών — https://www.washingtonpost.com/world/large-scale-protests-return-to-hong-kong-despite-suspension-of-extradition-bill/2019/06/16/7ea7f9c6-8ee0-11e9-b6f4-033356502dce_story.html

[4] Hong Kong Government, έναρξη ισχύος του Νόμου Εθνικής Ασφάλειας, 30 Ιουνίου 2020· Georgetown Center for Asian Law, ανάλυση του νόμου — https://www.news.gov.hk/eng/2020/06/20200630/20200630_230351_787.html ; https://www.law.georgetown.edu/law-asia/wp-content/uploads/sites/31/2021/02/GT-HK-Report-Accessible.pdf

[5] Freedom House, China Media Bulletin, Ιούνιος 2024 — https://freedomhouse.org/sites/default/files/2024-06/Eng_FH_CMB_2024_June_181.pdf

[6] Cyberspace Administration of China, κανονισμοί για υπηρεσίες σύστασης αλγορίθμων (2022) και παραγωγική ΤΝ (2023) — https://www.cac.gov.cn/2022-01/04/c_1642894606364259.htm ; https://www.cac.gov.cn/2023-07/13/c_1690898327029107.htm

[7] MERICS, “China’s Social Credit System in 2021: From fragmentation towards integration” — https://merics.org/en/report/chinas-social-credit-system-2021-fragmentation-towards-integration

[8] National Bureau of Statistics of China, στατιστική ανακοίνωση για το 2024 — https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202502/t20250228_1958822.html