Νίκος Στάππας
Τα ποτάμια, που συνήθως διατηρούν μόνιμη ροή νερού, τα ρέματα ή χείμαρροι όπου το νερό ρέει τις υγρές περιόδους του χρόνου (και στην Ελλάδα αποτελούν την εξαιρετικά πολυάριθμη πλειοψηφία), τα ρυάκια, αποτελούν το υδρογραφικό δίκτυο (υδατορεύματα), δηλαδή τις κοίτες και τα βαθύτερα μέρη όπου το νερό ρέει στην επιφάνεια της γης.
Οι κοίτες διαμορφώνονται από τις μικρές ή μεγάλες παροχές νερού και τις πλημμυρικές ροές που συνήθως καταλήγουν στη θάλασσα, σε λίμνες, σε βάλτους ή και σε σπηλαιώσεις. Προηγουμένως, τα νερά του υδρογραφικού δικτύου τροφοδοτούν τους υπόγειους υδροφορείς, οι οποίοι πολύ συχνά αναβλύζουν στις κοίτες των ρεμάτων ή σε πηγές που δημιουργούν ρυάκια και ποτάμια.
Σε όλες αυτές τις περιοχές, λόγω της παρουσίας του νερού, αναπτύσσεται υδρόβια βλάστηση (πλατάνια, ιτιές, καλάμια κ.α.), στηρίζεται υδρόβια πανίδα (αμφίβια, ερπετά, ψάρια, καραβίδες, πουλιά, μαλάκια, έντομα), αλλά και η πανίδα της γύρω περιοχής. Στις πεδιάδες βλέπουμε από μακριά να πρασινίζει η περιοχή που βρίσκεται το ρέμα, ένα υπόλειμμα φυσικού χώρου μέσα στη γεωργική γη. Το νερό που ποτίζουμε τις καλλιέργειες ή πίνουμε, σε πολλές περιοχές προέρχεται ή σχετίζεται με το υδρογραφικό δίκτυο.
Αλλά σε αυτές τις κοίτες αδειάζουμε τα λύματα μας και συχνά πετάμε μπάζα και σκουπίδια και έτσι δημιουργήθηκε η αντίληψη των ρεμάτων ως υποβαθμισμένου χώρου. Σήμερα η ποιότητα του νερού επιβάλλεται να είναι καλή και οι ανεξέλεγκτες απορρίψεις σε κοίτες δεν επιτρέπονται, τουλάχιστον θεσμικά… Όμως ένα παράδειγμα για το τι πραγματικά συμβαίνει στη χώρα δίνει ο Κηφισός στην Αττική , όπου μπάζα και απορρίμματα γεμίζουν τις όχθες και τις πλημμυρικές ζώνες ανάμεσα στα πλατάνια, ενώ τα νερά ρυπαίνονται από εκροές ιδιωτικών αλλά και δημόσιων εγκαταστάσεων, όπως βιολογικοί καθαρισμοί που δεν λειτουργούν σωστά.
Η περιοχή του ρέματος θεωρείται δημόσια ιδιοκτησία, όμως η περιοχή γύρω από τις κοίτες έχει αξία. Αλλά τα ρέματα είναι πολλά και η ιδιοκτησία του δημοσίου, δεν διαφυλάσσεται. Ακόμα και σε περιοχές που υπάρχουν επίσημες διανομές αγροτικών ιδιοκτησιών κάποιες επεκτάθηκαν προς τις κοίτες. Η παραποτάμια βλάστηση σε πολλές περιοχές κόπηκε. Σε πόλεις, χωριά και αγροτικές εκτσεις πολλά ιδιωτικά κτήρια έχουν κατασκευαστεί κοντά ή πάνω και μέσα σε κοίτες. Στις ελληνικές τσιμεντουπόλεις και τα χωριά το δημόσιο έχει το μεγαλύτερο μερίδιο καταστροφής των ρεμάτων και του φυσικού χώρου τους. Το δημόσιο, σχεδιάζοντας χωρίς όραμα και με περιορισμένη πρόνοια για τις πλημμύρες, τα θεώρησε ως ευκαιρία να κάνει έργα χωρίς κόστος αποζημιώσεων και να θάψει τη ρύπανση, οπότε κατασκεύασε δρόμους, πλατείες, αθλητικούς χώρους, σχολεία, δημόσια κτήρια πάνω σε υπογειοποιημένα ρέματα ή τις όχθες τους, αλλά ακόμα και αγνοώντας κοίτες που κάποτε θεωρήθηκαν μικρές. Τσιμέντωσε τις κοίτες για να δοθεί περισσότερος χώρος σε δρόμους και κτήρια. Ελάχιστα ρέματα παρέμειναν ανοιχτά ή σε σχεδόν φυσική κατάσταση στις ελληνικές πόλεις.
Χάθηκαν αυτά που προσφέρουν τα ρέματα: νερό, πράσινο και παρατήρηση άγριας ζωής. Δροσιά το καλοκαίρι. Τοπίο. Περίπατος. Ένας βράχος. Πολιτιστικά χαρακτηριστικά, γεφυράκια, σπηλιές, εκκλησάκια. Ποικιλία εικόνων. Το στοιχείο της έκπληξης που προσφέρει η φύση. Ψυχολογική ευεξία. Δημόσιο χώρο. Φυσικό καθαρισμό νερού. Αλλά και ασφάλεια από κάποιες πλημμύρες που τώρα ρέουν πάνω σε δρόμους ή και αυλές ή σε υπόγειους αγωγούς που φράζουν και υπερχειλίζουν. Παραξενευόμαστε όταν ένας δρόμος πλημμυρίζει.
Ο Κηφισός της Αττικής μετατράπηκε σε μεγάλο μήκος του σε λεωφόρο. Το ίδιο προβλεπόταν και στον Γιόφυρο στο Ηράκλειο της Κρήτης, αλλά τον σχεδιασμό άλλαξαν Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων πριν 25 χρόνια … όμως πάρκο με αντιπλημμυρική λειτουργία δεν έγινε ακόμη, ούτε και έργα στα ανάντη. Άλλα ρέματα έγιναν υπόγειοι οχετοί με πλατείες πάνω τους, όπως παλαιότερα ο Μπουκλουτζάς στην Κομοτηνή και πρόσφατα το ρέμα Εσχατιάς στους Αγίους Αναργύρους Αττικής. Στην Ξάνθη έχουμε ένα ανοιχτό ποτάμι, τον Κόσυνθο. Ο Ληθαίος στα Τρίκαλα, αν και έχει δεχτεί τεχνικές επεμβάσεις, είναι ανοιχτός και αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της πόλης που θαυμάζουν κάτοικοι και επισκέπτες. Ο Νέδοντας μέσα στην Καλαμάτα είναι ένα ανοιχτό τσιμεντένιο κανάλι και κάπου παρκινγκ, ενώ πρόσφατα προτάθηκαν περισσότερα τσιμέντα. Αλλά μετά από αντιρρήσεις διαπιστώθηκε ότι δεν είχαν ληφθεί υπόψη τα πολλά υφιστάμενα έργα ορεινής υδρονομίας, με αποτέλεσμα να διερευνηθούν πιο περιβαλλοντικές λύσεις, όπως έργα στα ορεινά. Στον Ερασίνο της Αττικής προβλεπόταν η εκσκαφή της κοίτης (μαζί με τα ψάρια των πηγών…) και η κάλυψη της με λιθοδέματα, αλλά ο σχεδιασμός αυτός πρόσφατα εγκαταλείφθηκε. Αυτά είναι λίγα παραδείγματα από τα πολλά στην Ελλάδα.
Η αναγνώριση, διατήρηση ή προσπάθεια ανάκτησης (επαναφυσικοποίησης) της φυσικής μορφής των ρεμάτων στον αστικό χώρο προσφέρει:
- Πλημμυρική προστασία, για ροές οι οποίες περιορίζονται εντός της κοίτης.
- Διευκόλυνση της κίνησης και ανανέωσης του αέρα της πόλης, με παράλληλη απομάκρυνση ατμοσφαιρικών ρύπων.
- Ηπιότερες μικροκλιματικές συνθήκες στη γύρω περιοχή και συμβολή στην αντιμετώπιση της αστικής θερμικής νησίδας λόγω της παρουσίας νερού και βλάστησης (σκίαση, δροσισμός λόγω εξάτμισης και διαπνοής της βλάστησης, κίνηση ρευμάτων αέρα).
- Ουσιαστική συμβολή στην βελτίωση της ανθεκτικότητας του γύρω αστικού χώρου από την αύξηση θερμοκρασιών λόγω κλιματικής αλλαγής. Μείωση των αναγκών κατανάλωσης ενέργειας κλιματισμού στην γειτονική περιοχή.
- Ανάδειξη γεωμορφολογικών χαρακτηριστικών του ρέματος και εάν υπάρχουν και πολιτιστικών (γέφυρες, εκκλησάκια κ.ά.)
- Αύξηση βλάστησης, ενδιαιτημάτων πανίδας και στήριξη της βιοποικιλότητας
- Αύξηση πρασίνου στον αστικό χώρο. Ένα ρέμα είναι δυνατό να αποτελέσει βασικό άξονα του δικτύου πρασίνου μιας περιοχής.
- Δημιουργία ζωνών ηρεμίας και επαφής των κατοίκων με τη φύση, χωρίς να απαιτούνται μετακινήσεις σε άλλες περιοχές.
- Στήριξη και συνδυασμό παραρεμάτιας περιοχής με σχεδιασμούς βιώσιμης κινητικότητας (διευκόλυνση και στήριξη της μετακίνησης πεζή ίσως και με ποδήλατο).
- Αύξηση δυνατοτήτων αναψυχής και άθλησης.
- Καταπολέμηση της μορφολογικής μονοτονίας και ομοιομορφίας του αστικού τοπίου. Αισθητική βελτίωση.
- Ενίσχυση της ψυχικής και σωματικής ευεξίας, όπως συμβαίνει με χώρους πρασίνου.
- Αύξηση των δυνατοτήτων για περιβαλλοντική εκπαίδευση.
- Αύξηση της αξίας των ιδιοκτησιών στην περιοχή.
- Εμπλουτισμό των υπόγειων υδροφορέων και βελτίωση της ποιότητας του νερού από τις φυσικές διεργασίες στην κοίτη.
Ένα ρέμα μέσα στην πόλη αποτελεί ένα στοιχείο της φύσης το οποίο αυξάνει εξαιρετικά την ποιότητα ζωής και την εικόνα της πόλης. Η παρουσία του στην πόλη αποτελεί μια ευκαιρία για βελτίωση της περιοχής του και όλης της πόλης, μέσω της κατάλληλης προστασίας και ανάδειξης του. Αξίζει λοιπόν να εξεταστεί η ανάδειξη της περιοχής του ρέματος, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει ακόμα και την αποκάλυψη (daylighting) των σκεπασμένων τμημάτων του.
Παρωχημένες και σύγχρονες μέθοδοι ανάδειξης ρεμάτων και αντιπλημμυρικής προστασίας. Στις μέρες μας, στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και πολλές της Ασίας, τα ρέματα μετά από δεκαετίες συστηματικής υποβάθμισης τους, θεωρούνται και διαχειρίζονται ως ένα πολύτιμο φυσικό χαρακτηριστικό, ειδικά μέσα στις πόλεις. Εφαρμόζονται νέες και παλαιότερες τεχνικές που συνδυάζουν ανάδειξη των ρεμάτων και αντιπλημμυρική προστασία. Αυτές αναφέρονται με τους όρους «πράσινες» και «γαλάζιες» υποδομές και «Λύσεις που Βασίζονται στη Φύση» (Nature based Solutions, NbS). Αυτά σε αντίθεση με την Ελλάδα, όπου η καταστροφή της φυσικής μορφής των ρεμάτων συνεχίζεται συστηματικά. Αυτή η λογική έχει αρχίσει σποραδικά να αναφέρεται και στην Ελλάδα, αλλά οι πράξεις είναι ελάχιστες. Ενδεικτικά, μια δειλή κατεύθυνση βελτίωσης έχει δοθεί στην Αττική, ώστε να μην σχεδιάζονται νέες υπογειοποιήσεις ρεμάτων, αλλά όμως συνεχίζονται άλλες «γκρι» υποδομές, δηλαδή τα τσιμεντώματα και οι καλύψεις με λιθοδέματα (αναφέρονται και ως συρματοκιβώτια γεμάτα πέτρες ή σαρζανέτια) σε χιλιόμετρα κοίτης.
Υπάρχει επιμονή με τις γκρι αντιπλημμυρικές υποδομές στην Ελλάδα. Γιατί; Συχνά τίθεται το δίλημμα προστασία από πλημμύρες ή φυσική μορφή ρεμάτων. Προφανώς υπάρχει ο πραγματικός φόβος των πλημμυρών σε πολίτες και σε στελέχη υπηρεσιών και πολιτικούς της κεντρικής κυβέρνησης και των ΟΤΑ. Επίσης υπάρχει πολυετής εμπειρία στον σχεδιασμό και την εφαρμογή γκρι υποδομών από υπηρεσίες και μελετητές, ενώ υπάρχουν πολυάριθμες μελέτες σε διάφορα επίπεδα ωρίμανσης αλλά και προχωρημένες που δεν έχουν υλοποιηθεί. Αφορούν πολλά έργα ποικίλης αναγκαιότητας συχνά χωρίς σαφή ιεράρχηση προτεραιοτήτων, ενώ ωρίμανση των υδραυλικών έργων είναι μακροχρόνια (πχ 5-20 χρόνια). Επί πλέον, πρέπει να προστεθούν η έλλειψη υπηρεσιακής τόλμης για τον εκσυγχρονισμό των σχεδιασμών και ίσως και κάποιων προδιαγραφών. Αυτά πρέπει να συνδυαστούν με την ανακαίνιση των θεμάτων αντιπλημμυρικής προστασίας κάθε χρόνο και σε κάθε πλημμυρικό γεγονός, τα οποία οδηγούν στην προώθηση έργων «εν θερμώ», για να φανεί στους πολίτες ότι οι αρχές είναι έτοιμες και προσπαθούν. Δηλαδή να κάνουμε ότι μπορούμε το συντομότερο και αυτό που συνηθίζουμε να κάνουμε: «γκρι» κατασκευές, ακόμα και πρόχειρες. Συχνά, υπερχειλίσεις της κοίτης συμβαίνουν σε στενώσεις της κοίτης, όπως επιχωματώσεις, αυθαίρετα ή γέφυρες. Αλλά αντί να βελτιωθεί τοπικά η κατάσταση, πχ με ανακατασκευή γέφυρας, προτιμάται η επέμβαση σε μεγάλα μήκη της κοίτης ώστε να επιταχυνθεί η ροή και να μπορεί να περάσει κάτω από τη γέφυρα…
Αλλά γιατί έχει επικρατήσει να τσιμεντώνονται τα ρέματα ή να καλύπτονται με λιθοδέματα ακόμα και όταν δεν υπογειοποιούνται; Το τσιμέντο είναι λείο και επομένως παρουσιάζει μικρότερες τριβές από το έδαφος, τα χαλίκια και την βλάστηση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το νερό να κινείται με μεγαλύτερες ταχύτητες, δηλαδή μια συγκεκριμένη διατομή από τσιμέντο αποχετεύει προς τα κάτω μεγαλύτερη παροχή από μια ίδια από λιθοδέματα και αυτά συνήθως μεγαλύτερη από διάφορα φυσικά υλικά της κοίτης. Επί πλέον το τσιμέντο διαβρώνεται δυσκολότερα. Έτσι σε μια περιοχή με πραγματική ή υποτιθέμενη στενότητα χώρου, μετά το τσιμέντωμα ή τα λιθοδέματα αποδίδεται λίγος παραπάνω χώρος για δρόμους και κτήρια.
Για τον ίδιο λόγο γίνεται και αυτό που αναφέρεται συχνά ως «καθαρισμός» ρεμάτων. Έχουν επικρατήσει καταστροφικές πρακτικές όπου μέσα στην κοίτη μπαίνουν χωματουργικά μηχανήματα και απομακρύνουν προσχώσεις και βλάστηση, μετατρέποντας τις κοίτες σε μια έρημη και άσχημη εκσκαφή. Η αποκατάσταση της παροχετευτικότητας της κοίτης των ρεμάτων, και η διαχείριση της παρόχθιας βλάστησης μπορεί να συμβάλλει στον περιορισμό υπερχείλισης των ρεμάτων. Όμως αυτό πρέπει να γίνεται λαμβάνοντας υπόψη τις πραγματικές ανάγκες. Δηλαδή ποιες κοίτες μιας περιοχής έχουν προτεραιότητα, τι προστατεύεται σε κάθε μία κοίτη καθώς και εάν κάτι πρέπει να απομακρυνθεί, αλλά και πως… και κάθε πόσα χρόνια. Οι στοχευμένες επεμβάσεις χειρωνακτικά ή με μικρά μηχανήματα θα έπρεπε να είναι ο κανόνας. Το πρόβλημα των καταστροφικών επεμβάσεων έχει διαπιστωθεί και στα ΣΔΚΠ (για τα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω) και για το λόγο αυτό έχει θεσμοθετηθεί συγκεκριμένο μέτρο κανονισμού επεμβάσεων στις κοίτες, το οποίο όμως δεν έχει καταρτιστεί εδώ και χρόνια. Είναι το Μέτρο «Κατάρτιση κανονισμού απαιτούμενων ενεργειών αποκατάστασης παροχετευτικότητας κοίτης ρεμάτων, συντήρησης και διαχείρισης της παρόχθιας βλάστησης».
Με τέτοια έργα το νερό μεταφέρεται παρακάτω γρηγορότερα. Οπότε, εάν κάπου υπερχειλίσει, η μεγάλη του ταχύτητα μπορεί να είναι καταστροφική για την γύρω περιοχή: ο κίνδυνος αυξάνει όσο αυξάνεται η ταχύτητα, το βάθος ροής και η διάρκεια της κατάκλυσης. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις χαμηλότερες περιοχές της Αθήνας συγκεντρώνονται όλα τα νερά των βουνών και του λεκανοπεδίου. Το οποίο αφενός έχει καλυφθεί με τσιμέντο και άσφαλτο, οπότε το νερό ελάχιστα απορροφάται από το έδαφος αλλά ρέει επιφανειακά και αφετέρου οι αγωγοί ομβρίων το μεταφέρουν πιο γρήγορα στα χαμηλότερα, αυξάνοντας τις κορυφώσεις της πλημμύρας και τους κινδύνους στις χαμηλότερες περιοχές.
Μέχρι που φτάνει η πλημμύρα;
Ανάλογα με τις βροχές και τα χιόνια, το νερό που ρέει στις κοίτες άλλοτε είναι πολύ και άλλοτε λίγο και το πότε θα συμβεί πλημμύρα δεν το ξέρουμε. Το νερό θα κινηθεί στην περιοχή του ρέματος, αφού το ρέμα διεκδικεί το χώρο του. Αλλά μέχρι που φτάνει η πλημμύρα;
Τα περισσότερα αντιπλημμυρικά έργα που έχουν κατασκευαστεί στην Ελλάδα δεν προστατεύουν από σημαντικές πλημμύρες, γιατί έχουν κατασκευαστεί να διοχετεύουν πλημμύρες σχετικά συχνές και όχι αυτές που στατιστικά αναμένονται μια φορά κάθε 50 χρόνια (Τ=50). Μια πλημμύρα που αναμένεται κάθε 100, 200 ή 1000 χρόνια θα καλύπτει μεγαλύτερη έκταση όσο σπανιότερη είναι, αλλά το πόσο μεγαλύτερη εξαρτάται από την τοπογραφία της περιοχής. Για λόγους ασφάλειας, εδώ και περίπου δέκα χρόνια η νομοθεσία επιβάλλει να γνωρίζουμε ποια περιοχή κατακλύζεται για πλημμύρα που περιμένουμε μια φορά κάθε 50 χρόνια (ή με πιθανότητα 2% να συμβεί μέσα στον επόμενο χρόνο), με βάση τα κλιματολογικά στοιχεία που έχουμε και επιστημονική μεθοδολογία. Και αν χρειάζεται προστασία σε μια περιοχή, τα έργα κατασκευάζονται κατά κανόνα για τέτοια πλημμύρα. Η περιοχή πλημμύρας καθορίζεται θεσμικά με την δημοσίευση σε ΦΕΚ της οριοθέτησης ρέματος ή ποταμιού, η οποία περιλαμβάνει την περιοχή που πλημμυρίζει, συνήθως για Τ=50, και επί πλέον είναι δυνατό να περιλαμβάνει και χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος, φυσικά ή ανθρωπογενή. Είναι ενδιαφέρον ότι στα ΦΕΚ παρουσιάζονται δύο γραμμές πλημμύρας: χωρίς έργα, αλλά και με αντιπλημμυρικά έργα, εάν προβλέπονται. Η γραμμή οριοθέτησης χωρίς έργα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί παρουσιάζει τις περιοχές που πλήττονται και τις ανάγκες προστασίας και αποτελεί βάση για σκέψεις διατήρησης φυσικής μορφής, διαμορφώσεων επαναφυσικοποίσης κοίτης και άλλων αναγκαίων έργων στην περιοχή της κοίτης ή ψηλότερα.
Η κλιματική αλλαγή εκτιμάται ότι θα κάνει πιο συχνές τις μεγάλες πλημμύρες. Αλλά πόσο μπορούν να μεγαλώσουν οι αγωγοί που κατασκευάζονται με τσιμέντα και συρματοκιβώτια; Θα χρειαστούν περισσότερες αποκεντρωμένες λύσεις στα ανάντη.
Η ευκαιρία του σχεδιασμού γύρω από τα ρέματα. Η παρουσία ρεμάτων αλλά και η ανάγκη αντιπλημμυρικής προστασίας, είναι ευκαιρία για σωστό σχεδιασμό ώστε να αναδειχθεί η φύση στην ύπαιθρο, στις πόλεις και τα χωριά και να χαιρόμαστε το τοπίο, που τόσο χρειάζονται οι κάτοικοι των ελληνικών πόλεων και μάλιστα στα χρόνια τη κλιματικής αλλαγής.
Δηλαδή, το αρχικό ερώτημα είναι ευρύτερο από το θέμα των ρεμάτων: το ερώτημα είναι σε τι πόλεις και σε τι χώρο θέλουμε να ζούμε. Τα ρέματα είναι μια ευκαιρία για φύση και καλύτερο περιβάλλον στη πόλη, δηλαδή για καλύτερη ποιότητα ζωής.
Παρά το είδος έργων που κατασκευάζονται εδώ και πολλές δεκαετίες, υπήρξαν μακροχρόνιες προσπάθειες διατήρησης της φυσικής μορφής των ρεμάτων από οργανώσεις και πολίτες. Από την πλευρά της διοίκησης, χαρακτηριστική είναι η δειλή προσπάθεια εντοπισμού του προβλήματος καταστροφής των ρεμάτων με το έγγραφο της υφυπουργού ΥΠΕΧΩΔΕ από το μακρινό 1996 με «πλαίσιο κατευθύνσεων και οδηγιών» σύμφωνα με το οποίο βασικά στοιχεία που πρέπει να διατηρούνται στα ρέματα είναι «οι σύνθετες και ακανόνιστες φυσικές διατομές, σπηλιές και εξάρσεις στα πρανή και τον πυθμένα αντίστοιχα, νησίδες, κολπίσκοι και λιμνούλες, μαιανδρισμοί, χαμηλοί πέτρινοι υπερχειλιστείς, φυσικοί ή πέτρινοι πρόβολοι, η φυσική χλωρίδα και ενισχύσεις πρανών με φυσικά υλικά».
Σήμερα στην Ελλάδα με διαμορφώσεις σε ρέματα ασχολούνται κυρίως υδραυλικού μηχανικοί. Όμως ο σχεδιασμός για το χώρο γύρω από τα ρέματα και την αντιπλημμυρική προστασία απαιτεί διεπιστημονική συνεργασία. Απαιτούνται σταδιακές προσεγγίσεις των εναλλακτικών λύσεων που υπάρχουν και σε αυτές πρέπει να συνεργάζονται υδραυλικοί μηχανικοί με ειδικούς σε θέματα πολεοδομίας, συγκοινωνιακών, βιολογικών και γεωμορφολογικών χαρακτηριστικών, αρχιτεκτονικής τοπίου και αρχιτεκτονικής. Σε πολλές περιπτώσεις είναι χρήσιμο να γίνεται επιλογή αναμεσά σε ποικιλία ιδεών και γι αυτό μπορεί να προκηρύσσεται διαγωνισμός με τη συμμετοχή ομάδων ειδικών.
Οι εναλλακτικές λύσεις θα πρέπει να εξετάζονται ενδελεχώς, πρωτίστως ως προς τις περιβαλλοντικές βελτιώσεις που προσφέρουν στην πόλη και την ύπαιθρο, την ποιότητα ζωής των ανθρώπων και την ασφάλεια στις ζωές και τις περιουσίες. Σε πολλές περιπτώσεις οι περιβαλλοντικά πιο φιλικές λύσεις είναι προτιμότερες ακόμα και μόνο με βάση το κόστος και τις οικονομικές ωφέλειες.
Επομένως αξίζει να δούμε τι δυνατότητες υπάρχουν και για την ανάδειξη των ρεμάτων και όπου χρειάζεται σε συνδυασμό με την αντιπλημμυρική προστασία.
Τα αντιπλημμυρικά έργα πρέπει σχεδιάζονται σε όλη τη λεκάνη απορροής και όχι μόνο στην πόλη – οικισμό ή άλλη θέση που θέλουμε να εξασφαλίσουμε. Τα έργα στους λόφους, τα βουνά και τις πεδιάδες σε μεγαλύτερα υψόμετρα από τις πόλεις, μειώνουν τους όγκους πλημμυρών προς τις περιοχές που ζουν και δραστηριοποιούνται άνθρωποι, ενώ οι διαμορφώσεις μέσα στην πόλη αντιμετωπίζουν τις υπόλοιπες παροχές. Τα τσιμέντα και τα συρματοκιβώτια πρέπει να είναι η τελευταία και σπάνια λύση. Αξιολογούνται πάντα ή αύξηση του χώρου της παραποτάμιας ζώνης, η αποκατάσταση – επαναφυσικοποίηση, η αποκάλυψη των κλειστών ρεμάτων (daylighting) και οι οικομηχανικές επεμβάσεις (bioengineering, χρήση κυρίως φυτικών υλικών για επενδύσεις και αναμορφώσεις κοίτης και λεκάνης απορροής). Για υφιστάμενα αυθαίρετα και κατασκευές σε περιοχές ρεμάτων, πρέπει να εξετάζεται αυστηρά η άμεση απομάκρυνση τους.
Σύγχρονες κατευθύνσεις αντιπλημμυρικής προστασίας. Γενικές κατευθύνσεις για την αντιπλημμυρική προστασία δίνει η Οδηγία 2007/60/ΕΚ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με βάση την οποία έχουν μελετηθεί και νομοθετήθηκαν Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνου Πλημμύρας (ΣΔΚΠ). Είναι ξεχωριστά για την έκταση περίπου κάθε Περιφέρειας της χώρας και επικαιροποιούνται κάθε έξη χρόνια. Σε συνδυασμό με αυτά εφαρμόζονται και τα Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών (ΣΔΛΑΠ), που είναι σχέδια για την ορθολογική διαχείριση και προστασία των υδατικών πόρων και των οικοσυστημάτων τους και έχουν θεσπιστεί σε εφαρμογή της Οδηγίας Πλαίσιο για το Νερό – Οδηγία 2000/60/ΕΚ.
Στο πλαίσιο των ΣΔΚΠ πραγματοποιούνται υπολογισμοί πλημμυρικού κινδύνου για τις πιο ευάλωτες περιοχές και απεικονίζονται το βάθος και η ταχύτητα ροής στους Χάρτες Επικινδυνότητας και Κινδύνων Πλημμύρας, για πλημμύρες με περιόδους επαναφοράς Τ=50, 100 και 1000 έτη. Τα ΣΔΚΠ έχουν στρατηγικό χαρακτήρα και για θέματα λύσεων και κατασκευών σε συγκεκριμένες περιοχές χρειάζονται κατάλληλες λεπτομερείς μελέτες.
Στα ΣΔΚΠ βάσει της Οδηγίας ορίζονται τέσσερεις Άξονες Δράσης: Πρόληψη (απαγόρευση ή περιορισμοί δόμησης σε πλημμυρικές ζώνες, χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός κ.ά.) – Προστασία – Ετοιμότητα – Αποκατάσταση. Στους τομείς προστασίας και ετοιμότητας περιλαμβάνονται και περιβαλλοντικά φιλικές μέθοδοι προστασίας. Δράσεις σε άλλους Άξονες μειώνουν τις ανάγκες κατασκευής έργων σε κάποιες περιοχές, ένα σημαντικό περιβαλλοντικό και οικονομικό πλεονέκτημα.
Δηλαδή, οι «Λύσεις Βασισμένες στη Φύση» δεν είναι κάποιος ιδιαίτερος νεωτερισμός, αφού σε άλλες χώρες αυξάνονται συνεχώς και εφαρμόζονται εδώ και δεκαετίες, αλλά προωθούνται από την ελληνική και την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Ειδικότερα, στα μέτρα που θεσμοθετήθηκαν με τα ΣΔΚΠ γίνεται ιδιαίτερη και συστηματική αναφορά στην προώθηση περιβαλλοντικά φιλικότερων μεθόδων αντιμετώπισης των πλημμυρών, με συγκεκριμένα «Μέτρα», κάθε ένα από τα οποία που περιλαμβάνει πολυάριθμες Λύσεις Βασισμένες στη Φύση.
Αυτές οι κατηγορίες Μέτρων είναι τα εδαφοτεχνικά συστήματα ορεινών υδρονομικών έργων (νέων ή υφιστάμενων που πρέπει να αξιολογηθούν και να συντηρηθούν), έργα φυσικής συγκράτησης υδάτων στα πεδινά, Μέτρα Φυσικής Συγκράτησης Υδάτων (ΜΦΣΥ) / βιώσιμα συστήματα στράγγισης (SUDs, sustainable drainage systems) που εντάσσονται στον σχεδιασμό σημαντικών έργων, σχέδια ελεγχόμενων πλημμυρισμών πεδινών εκτάσεων για την προστασία οικισμών και κρίσιμων υποδομών. Επίσης θεσμοθετήθηκε και η κατάρτιση κανονισμού απαιτούμενων ενεργειών αποκατάστασης παροχετευτικότητας κοίτης ρεμάτων και συντήρησης και διαχείρισης της παρόχθιας βλάστησης. Αυτά προτείνονται ως επαρκείς λύσεις για κάποιες περιοχές ή σε συνδυασμό με Μέτρα που περιλαμβάνουν γκρι υποδομές, όπως παραδοσιακά έργα αντιπλημμυρικής προστασίας, υφιστάμενα φράγματα ανάσχεσης και έργα αποχέτευσης ομβρίων (με εκσυγχρονισμό, αντικατάσταση, συντήρηση και συμπλήρωση).
Ένας ενδεικτικός κατάλογος λύσεων βασισμένων στη φύση για ρέματα και ποταμούς παρουσιάζεται στο πλαίσιο που ακολουθεί στο τέλος του κειμένου
Το πρόβλημα που υπάρχει είναι ότι ελάχιστες εφαρμογές τέτοιων μεθόδων έχουν γίνει μέχρι τώρα στην Ελλάδα. Σε αυτό, εκτός από όσα προαναφέρθηκαν για την επιμονή με τις γκρι κατασκευές, συμβάλλει και το ότι άλλο υπουργείο καταρτίζει τα ΣΔΚΠ (Υπουργείο Περιβάλλοντος & Ενέργειας ΥΠΕΝ) και συνήθως άλλοι προωθούν τις κατασκευές (Υπουργείο Υποδομών & Μεταφορών ΥΜΕ, αποκεντρωμένες διοικήσεις, δήμοι κ.ά.).
Οι Δήμοι και οι Περιφέρειες, και προφανώς οι ενδιαφερόμενοι πολίτες, είναι σκόπιμο να τα εξετάζουν ποια από αυτά είναι εφαρμόσιμα στις δικές τους περιπτώσεις ώστε να οργανώνουν τις ανάγκες, τις προτεραιότητες και τις ανάγκες τους. Άλλωστε, σε κάποια από αυτά αποτελούν και τους φορείς σχεδιασμού και υλοποίησης.
Κάθε ρέμα και ο χώρος γύρω του έχει μοναδικά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, οπότε πρέπει να αντιμετωπίζεται κατά περίπτωση. Σκοπός είναι η χρήση φυσικών μεθόδων, ώστε κατά το δυνατό να αποκατασταθούν και να βελτιωθούν τα φυσικά χαρακτηριστικά. Βέβαια, σε κάποιες θεσεις απαιτείται συνδυασμός πράσινων και γκρι υποδομών (υβριδικές υποδομές).
Το χρήμα και ο χρόνος.
Οι στρατηγικές και οι λύσεις που αναφέρθηκαν αποτελούν ευκαιρία για να σχεδιάσουμε «δίνοντας χώρο στο ρέμα» και αυτό τον χώρο να τον αποδώσουμε στη φύση και στους κατοίκους για να βελτιώσουμε τη ποιότητα ζωής σε πόλεις και χωριά. Οι ανάγκες αντιπλημμυρικής προστασίας αφορούν πολλές περιοχές και αλλού είναι μεγαλύτερες και αλλού μικρότερες. Όμως το χρήμα είναι περιορισμένο και ο χρόνος αντίπαλος για τις περιοχές όπου υπάρχει κίνδυνος.
Αυτό το θέμα προσπαθούν να λύσουν τα γενικά σχέδια αντιπλημμυρικών έργων (masterplan αντιπλημμυρικών) τα οποία έχουν συνταχθεί για τις περιοχής Αττικής και Θεσσαλονίκης αλλά προβλέπονται για πολλές περιοχές της χώρας από τα ΣΔΚΠ. Εξετάζοντας το masterplan της Αττικής παρατηρούμε ότι έχει γίνει μια πολύ καλή αρχή, γιατί έχει γίνει συστηματική καταγραφή προβλημάτων, μελετών και έργων. Όμως όταν προχωρήσουμε στα θέματα προτεραιοτήτων (τι είδους έργα αξίζει να φτιάξουμε; ποια θα φτιάξουμε πρώτα;) διαπιστώνονται προβλήματα: ουσιαστικά αξιολογείται ο βαθμός ωριμότητας της μελέτης: σχεδόν ότι έχουμε έτοιμο προτείνεται να το φτιάξουμε! Κι έτσι συνεχίζουμε αφενός με γκρίζες κατασκευές και αφετέρου προκρίνονται και κάποια έργα μικρής σημασίας που ουσιαστικά αποτελούν σπατάλη δημόσιου χρήματος.
Τι θα βελτιώσει την αξιολόγηση και τον σχεδιασμό των αντιπλημμυρικών;
Μερικές προτάσεις είναι οι επόμενες:
- Η πλημμυρική επικινδυνότητα να εξετάζεται με αυστηρότητα. Η ωριμότητα του έργου αποτελεί δευτερεύον στοιχείο, εφόσον δεν προκύπτει υψηλή επικινδυνότητα και ειδικά για την ασφάλεια των ανθρώπων και βασικών υποδομών. Φτιάχνεται ένα σύστημα αξιολόγησης που συγκρίνει έργα σε όλη τη χώρα.
- Αξιολογείται η ύπαρξη ή η δυνατότητα εφαρμογής Λύσεων Βασισμένων στη Φύση
- Κατασκευές με λιθοδέματα δεν αποτελούν περιβαλλοντικά φιλική λύση, όπως συχνά αναφέρεται σε δημόσια κείμενα και ΜΠΕ και είναι προσπάθεια διαμόρφωσης ψευδούς αντίληψης στο κοινό. Είναι λύση καλύτερη από το τσιμέντο, αλλά προϋποθέτουν την καταστροφή της φυσικής κοίτης και κατόπιν την κάλυψη της. Ως συμβατικά («γκρι») έργα παρουσιάζονται και σε ορισμένα ΣΔΚΠ.
- Σε όλα τα έργα που δεν είναι ώριμα ή προέκυψαν προβλήματα υλοποίησης, γίνεται επανεξέταση εναλλακτικών δυνατοτήτων σχεδιασμού με σκοπό να διατηρηθεί το ρέμα ως στοιχείο της φύσης στην πόλη ή την ύπαιθρο.
- Στα έργα που δεν τεκμηριώνεται σαφώς η αναγκαιότητά τους ή έχουν υπάρξει ενστάσεις και προσφυγές από πολίτες ή οργανώσεις γίνεται εκ νέου αξιολόγηση.
Παρεμβάσεις των πολιτών για τα ρέματα.
Μερικές ανάγκες αλλά και δυνατότητες για παρεμβάσεις πολιτών είναι:
- Διαμόρφωση πρότασης για το ρέμα που μας ενδιαφέρει. Πληροφόρηση για το εάν ήδη προβλέπεται κάτι και πότε. Προώθηση ανάδειξης ρεμάτων ως φυσικού χώρου και ίσως και διαδρομής κίνησης πεζών ακόμα και όταν δεν υπάρχει ανάγκη αντιπλημμυρικής προστασίας.
- Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η αξιολόγηση της γραμμής οριοθέτησης χωρίς ή και με έργα, εάν έχει καθοριστεί η μελετάται,.
- Εντοπισμός και απαίτηση άμεσης απομάκρυνσης κτισμάτων και εγκαταστάσεων που βρίσκονται σε επικίνδυνα σημεία. Αναγνώριση αυθαιρεσιών.
- Απαιτήσεις για συστηματικό έλεγχο ποιότητας νερών και απορρίψεων στερεών και υγρών αποβλήτων.
- Ενημέρωση του προγράμματος προβλεπόμενων έργων από Αποκεντρωμένη Διοίκηση, Περιφέρεια και Δήμο. Εύρεση έργων αντιπλημμυρικών και ομβρίων ή άλλων έργων που επηρεάζουν το ρέμα. Καταγραφή της φάσης σχεδιασμού στην οποία βρίσκονται. Για την Αττική και τη Θεσσαλονίκη χρήσιμα πληροφορία βρίσκεται στα masterplan.
- Αξιολόγηση των παραπάνω σε σχέση με νεότερες μεθόδους (Λύσεις Βασισμένες στη Φύση) και την επίδραση τους στο περιβάλλον και τη βελτίωση του δημόσιου χώρου και της ποιότητας ζωής.
- Έγκαιρη παρέμβαση στο σχεδιασμό.
- Παρέμβαση στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ), στη διαβούλευση αλλά και νομική
- Παρέμβαση στη οριοθέτηση (συνήθως νομική).
- Συμμετοχή και στήριξη οργανώσεων κι ομάδων πολιτών που δραστηριοποιούνται σε αυτά τα θέματα.
Βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο (2026) και θα δημοσιοποιηθούν για δημόσια διαβούλευση τα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια που αφορούν περίπου το 80% της ελληνικής επικράτειας και σε πολλές περιπτώσεις προτείνουν και αναοριοθετήσεις οικισμών (https://polsxedia.ypen.gov.gr/tpss/). Σε αυτά οι πολίτες μπορούν, μεταξύ πολλών άλλων θεμάτων, να ελέγξουν τι προβλέπεται για τις περιοχές των ρεμάτων και της γύρω περιοχής και να υποβάλλουν σχόλια και προτάσεις. Στα πρόσφατα σταθερότυπα για τα ΤΠΣ προτείνονται σαφώς η ένταξη των ρεμάτων σε δίκτυα αστικού – περιαστικού πρασίνου και η χρήση Λύσεων που Βασίζονται στη Φύση (ΦΕΚ 2024-Δ200).
Υπάρχουν σημαντικά προβλήματα δημόσιου ελέγχου και συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση προγραμμάτων και σχεδίων καθώς και δημοσίων έργων και ειδικά των υδραυλικών. Δεν προβλέπονται ενημέρωση για το τι ετοιμάζεται ούτε δημόσια διαβούλευση στις αρχικές τεχνικές μελέτες (αναγνωριστικές). Επίσης, εδώ και 15 χρόνια, έχει καταργηθεί η διαδικασία προέγκρισης χωροθέτησης, στην οποία εξετάζονταν κυρίως οι εναλλακτικές λύσεις. Συνεπώς δεν μπορεί να γίνει διαβούλευση κατά τη αρχική διαμόρφωση μιας πρότασης έργου. Προβλέπεται διαβούλευση επί των Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ), δηλαδή αφού έχει προχωρήσει ο τεχνικός σχεδιασμός των έργων, ενώ συνήθως οι εναλλακτικές λύσεις δεν αξιολογούνται επαρκώς. Αλλά και τότε η διαβούλευση γίνεται αφενός σε στενά χρονικά περιθώρια και αφετέρου χωρίς υποχρέωση τεκμηριωμένων απαντήσεων στα σχόλια που υποβάλλονται. Και όταν έρθει η ΜΠΕ σε διαβούλευση, βρισκόμαστε σε τελική φάση μελέτης πριν την κατασκευή. Έτσι αφενός έχουν ήδη επενδυθεί πολύς χρόνος εργασίας και πολλά χρήματα, οπότε οι υπηρεσίες και οι πολιτικοί φοβούνται να κάνουν πίσω σε κάποιον κακό σχεδιασμό (… έργο νάναι κι ότι νάναι !) και αφετέρου υπάρχουν πιέσεις για επείγουσα κατασκευή (θα χάσουμε τη χρηματοδότηση, θα πνιγούν οι άνθρωποι). Επομένως υπάρχει ανάγκη οι πολίτες να απαιτήσουν θεσμική υποχρέωση ενημέρωσης και διαβούλευσης σε αρχικό στάδιο μελέτης σχεδίων και έργων.
Ο πρόσφατος Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης (Κανονισμός ΕΕ 2024/1991) αφορά ουσιαστικά τα ρέματα. Έχει στόχο την ανάσχεση απώλειας βιοποικιλότητας, την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή κ.ά. και μεταξύ άλλων σκοπεύει, στην αποκατάσταση έως το 2030 ελεύθερης ροής τουλάχιστον 25.000χλμ ποταμών σε όλη την ΕΕ, κάποια από τα οποία αφορούν την Ελλάδα. Παρά τα στενά χρονικά περιθώρια, ένας σχετικός στόχος που μπορεί να τεθεί για την Ελλάδα είναι να εντοπιστούν τα άχρηστα εμπόδια σε κοίτες που έχουν μόνιμη ροή. Εμπόδια θεωρούνται κυρίως τα κάθετα στη ροή, αλλά φαίνεται ότι μπορούν να ενταχθούν και διάφορα σκληρά έργα παράλληλα στην κοίτη και απομόνωση κοιτών από πλημμυρικά πεδία.
Τα εξαιρετικά παραποτάμια δάση με πλατάνια της χώρα μας κινδυνεύουν πολύ σοβαρά από την ασθένεια του Μεταχρωματικού Έλκους του Πλατάνου. Δεν υπάρχουν χημική αντιμετώπισης ή ανθεκτικά είδη πλατάνου για τον περιορισμό της ασθένειας και ο μόνος τρόπος είναι η πρόληψη. Η εξάπλωση του μύκητα της ασθένειας μακριά από τις προσβεβλημένες συστάδες, πραγματοποιείται μέσω των δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Όμως έχει διαπιστωθεί ότι οι κάτοικοι και πολλές τοπικές αρχές δεν είναι ενημερωμένες για το πρόβλημα. Επομένως η ενημέρωση για την ασθένεια και τις ορθές πρακτικές πρόληψης αποτελούν άμεση ανάγκη για όλες τις περιοχές που έχουν πλατάνια.
Ο Ερασίνος και η ελπίδα για σύντομη στροφή των υπηρεσιών σε μεθόδους φιλικές προς το περιβάλλον.
Μία πολύ θετική πρόσφατη εξέλιξη (2025 -2026) αποτελεί η εγκατάλειψη από το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών (ΥΜΕ) του ασαφούς αναγκαιότητας, κακοσχεδιασμένου και καταστροφικού αντιπλημμυρικού έργου στον Ερασίνου της Βραυρώνας στην Αττική. Βρίσκεται σε μια περιοχή του δικτύου Natura 2000, με την κοίτη και τις γύρω εκτάσεις θεσμοθετημένες ως υγροτόπους πρώτης προτεραιότητας για την Αττική και με σημαντική υδρόβια ζωή, σε αγροτικό χώρο χωρίς οικισμούς, όπου τα κτήρια ουσιαστικά απαγορεύονται από την πολεοδομική και περιβαλλοντική νομοθεσία. Εκεί, το ΥΜΕ έκανε προσπάθειες προώθησης του καταστροφικού έργου επί 25 χρόνια. Οι ελληνικές αρμόδιες υπηρεσίες και τα ελληνικά δικαστήρια αγνοούσαν τις τεκμηριωμένες αντιρρήσεις. Μετά από μακρόχρονη και επίμονη προσπάθεια οργανώσεων και πολιτών, οι ευρωπαϊκές τράπεζες που συγχρηματοδοτούσαν το έργο αναγνώρισαν τις παραβάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ. Οι ΟΤΑ της περιοχής εξέφρασαν τελικά παρόμοιες απόψεις, οπότε το ΥΜΕ κατέληξε στην λύση της σύμβασης με την εταιρεία κατασκευής και την παύση των προσπαθειών εκ μέρους του. Η εξέλιξή στον ποταμό Ερασίνο της Βραυρώνας ίσως αποτελέσει την αρχή της στροφής των αρμοδίων ελληνικών υπηρεσιών στις Λύσεις Βασισμένες στη Φύση, όπως ζητούν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις αλλά προβλέπουν και οι σύγχρονες, θεσμοθετημένες και διεθνώς δοκιμασμένες κατευθύνσεις και Οδηγίες για τα ρέματα και τα ποτάμια.
ΠΛΑΙΣΙΟ 1: ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΛΥΣΕΙΣ ΒΑΣΙΣΜΕΝΕΣ ΣΤΗ ΦΥΣΗ (NbS) για ρέματα και πλημμυρικές ζώνες
Οι Λύσεις Βασισμένες στη Φύση αφορούν πολλούς τομείς του περιβάλλοντος (NbS). Κάποιες από αυτές είναι καλύτερες από άλλες γενικά ή για κάποιο συγκεκριμένο πρόβλημα. Οι λύσεις NbS είναι πολλές, σε πολλούς τομείς και εμπλουτίζονται συνεχώς με νέες ιδέες και εφαρμογές. Το μεγάλο εύρος των λύσεων κυμαίνεται και ως προς το πόσο φιλικές είναι προς το περιβάλλον. Προφανώς κάποιες αφορούν συγκεκριμένα θέματα και δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε άλλα. Οπωσδήποτε δεν είναι πανάκεια. Συνδυασμός λύσεων βασισμένων στη Φύση και «γκρίζων υποδομών» (κατασκευών με σκυρόδεμα, λιθοδέματα και άλλα σκληρά υλικά τα οποία συνιστάται να χρησιμοποιούνται κατά το δυνατό λιγότερο), αποτελούν υβριδικές υποδομές (ΦΕΚ 2024-Δ200). Είναι απαραίτητη η μετάβαση από αποσπασματικές εφαρμογές σε ένα ολοκληρωμένο δίκτυο πράσινων υποδομών (green infrastructure), το οποίο θα λειτουργεί πολυλειτουργικά σε επίπεδο πόλης, οικισμού και ευρύτερης περιοχής.
Ενδεικτικός κατάλογος:
- Έργα στις ανάντη περιοχές για περιορισμό κορύφωσης πλημμύρας χαμηλότερα
- Αναβαθμοί – πεζούλες
- Διερεύνηση υφιστάμενων έργων ορεινής υδρονομίας και επανάχρηση υφιστάμενων. Έχουν γίνει πολλά από δασικές υπηρεσίες.
- Έργα συγκράτησης πλημμυρών ανάντη. Τα μεγάλα φράγματα πάνω από οικισμούς αποτελούν δυνητικό κίνδυνο
- Διαπερατά φράγματα στα ανάντη
- Φυτεύσεις και φυτοφράχτες
- Για κτισμένες ή πεδινές περιοχές
- Αποκατάσταση /αναμόρφωση κοίτης και όχθης χειμάρρων και ποταμών (επαναφυσικοποίηση)
- Αποκατάσταση παρόχθιας βλάστησης
- Αποκάλυψη (άνοιγμα) κλειστών ρεμάτων
- Διατήρηση μαιανδρισμών
- Βυθίσματα και πλατείες περιοδικής συγκράτησης ομβρίων
- Τάφροι διόδευσης ή και κατείσδυσης ομβρίων & τάφροι και χώροι βιοσυγκράτησης ρύπων
- Δεξαμενές αποθήκευσης ομβρίων (μεγάλες δημόσιες ή ιδωτικές ή μικρές κυρίως σε ιδιόκτητους χώρους)
- Πάρκα με αντιπλημμυρική λειτουργία
- Εγκαταλειμμένες εκτάσεις: μετατροπή σε πάρκα, ίσως και για αντιπλημμυρική προστασία
- Πράσινες στέγες
- Διαπερατά δάπεδα σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους
- Απομάκρυνση σκυροδετημένων δαπέδων
- Διεύρυνση κοίτης και ανάπτυξη βλάστησης
- Άλλες κυρίως εξωαστικές περιοχές
- Αποκατάσταση υγροτόπων
- Υγρότοποι με αντιπλημμυρική λειτουργία
- Περιοχές προγραμματισμένης κατάκλυσης
- Νέες κοίτες
- Αναχώματα
